Imago Florae-Spotkanie Artysty i Uczonego

pokaz ilustracji botanicznej ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu i Biblioteki Sapieżyńskiej.

maj - październik 2009

Wystawa czasowa Imago Florae, eksponowana w dworze w Stryszowie, prezentuje ilustracje botaniczne z dzieł powstałych na przestrzeni od XVI do XIX stulecia, a znajdujących się obecnie w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu oraz w Bibliotece Sapieżyńskiej, przechowywanej na Zamku w Pieskowej Skale. Stare wydawnictwa bardzo rzadko, ze względów konserwatorskich, są przedmiotem ekspozycji. Przygotowanie wystawy prezentującej kilkaset ilustracji było możliwe dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik reprodukcyjnych pozwalających na osiągnięcie doskonałych, niemal równych oryginałom efektów.

Ilustrowane traktaty o roślinach powstawały się już w starożytności, wtedy też sprecyzowane zostały wymagania co do przedstawień, które miały służyć do identyfikacji roślin. Wizerunki musiały być wierne, zatem wykonywane z natury, obejmowały oprócz łodygi, liści i kwiatów, także owoce i korzenie, były one bowiem używane w celach leczniczych. Praktyczne wykorzystywanie roślin, szczególnie w medycynie leżało u podstaw zainteresowania nimi badaczy zarówno w starożytności, jaki i na początku nowożytnego przyrodoznawstwa. Powstające coraz liczniej w wieku XVI herbaria, herbarze czy zielniki, dzieła prezentujące dorobek starożytnych i ówczesnych uczonych, ilustrowano drzeworytami. Przedstawienia te były początkowo bardzo schematyczne, wręcz symboliczne, z czasem, nie bez wpływu naturalizmu w malarstwie tego okresu, powrócono do wykonywania ilustracji roślin z natury.
Na przełomie XVI i XVII stulecia pojawiły się nowe wydawnictwa – florilegia ilustrowane miedziorytami, które odzwierciedlały nowe kolekcjonersko-estetyczne podejście do świata roślin, bardzo się w tym czasie poszerzającego, bo do Europy napływały nowe gatunki z basenu Morza Śródziemnego i odległych kontynentów.

Jedno z najpiękniejszych florilegiów Hortus Eystettensis, wydane po raz pierwszy w roku 1613 w Norymberdze przez Basiliusa Beslera, reprezentuje na wystawie 17 wielkoformatowych kolorowanych miedziorytów przedstawiających kilkadziesiąt rzadkich wówczas roślin z renesansowego ogrodu księcia biskupa z Eichstätt Johana Conrada Gemmingena.
Równie cenną pozycją jest Phytanthoza Iconographia. To obszerne dzieło składające się z czterech tomów ilustracji i kolejnych czterech zawierających opisy, zostało wydane w latach 1737-1742 z inicjatywy aptekarza i kolekcjonera roślin Johanna Wilhelma Weinmanna z Ratyzbony.Dzieło to zostało wykorzystane przez największe japonskie herbarium w wiekuXIX.
Było to pierwsze botaniczne wydawnictwo w którym na wielką skalę zastosowano do druku grafik kilku kolorów. Odbitki wykończono akwarelą i gwaszem. Ich autorem był między
Plantae Selectae to przykład osiemnastowiecznego florilegium prezentującego nowe okazy flory, głównie z ogrodów londyńskich. Jego wydawcą był Christoph Jacob Trew norymberski lekarz i kolekcjoner książek botanicznych. Ehret osiadł w Anglii zyskując tam sławę świetnego malarza roślin. Jego obrazy malowane gwaszem na pergaminie, znajdują się w najbardziej renomowanych muzeach angielskich, jak choćby Muzeum Wiktorii i Alberta. Cechuje je niezwykłe wyczucie koloru i subtelna dekoracyjność.
Te same walory posiadają eksponowane na wystawie 22 miedzioryty z Plantae... rytowane przez J. J. Heida.
Artystą który zdecydował o charakterze ilustracji botanicznej w pierwszej połowie wieku XIX był działający głównie w Paryżu Pierre-Joseph Redouté. Oryginalność jego stylu polegała w dużej mierze na zastosowaniu techniki graficznej stipplework, pozwalającej na uzyskaniu w barwnych odbitkach efektów malarskich zbliżonych do akwareli. Jedną z pierwszych prac artysty w tej technice było Plantarum Historia Succulentarum, eksponowane na wystawie. Redouté zasłynął jako ilustrator pięknych krzewów, róż i lilaków z ogrodu pierwszej żony Napoleona Bonaparte, cesarzowej Józefiny.
Doskonałym przykładem książek botanicznych charakterze naukowym, zawierających czarno-białe grafiki jest pochodzący z roku 1727 Botanicon Parisiense ilustrowany przez słynnego także z pięknych botanicznych akwarel artystę Clodea Aubrieta.

tekst: Ewa Mikołajska

Koncepcja wystawy: Ewa Mikołajska

Scenariusz Ewa Mikołajska, Katarzyna Żółciak, Magdalena Skrabska

Aranżacja wystawy w Stryszowie: Ewa Mikołajska, Katarzyna Żółciak, Witold Kaczmarczyk